(Đại lễ cầu quốc thái dân an, Gặp mặt họ Đồng toàn Quốc tại chùa Vĩnh Nghiêm,Bắc Giang năm Giáp Thìn)
Họ Đồng là một họ của người Việt, dân số khá ít, sinh sống cùng với mấy trăm dòng họ khác. Họ Đồng chỉ chiếm chưa tới 0,8 % dân số, mặc dù không thuộc 14 dòng họ phổ biến, nhưng họ Đồng đã và đang góp phần làm rạng danh lịch sử, văn hóa dân tộc Việt Nam.
Thống kê bước đầu, hiện có khoảng 164 nhánh họ Đồng tại Việt Nam, phân bố ở 25 tỉnh thành trong toàn quốc như: Thái Nguyên, Bắc Giang, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Đắk Lắk, thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ,…
Theo kết quả nghiên cứu của BLL họ Đồng Việt Nam cho thấy: Nguồn gốc họ Đồng tại Việt Nam nói chung và nguồn gốc các nhánh, chi họ Đồng ở Việt Nam nói riêng vẫn là vấn đề mà các chi họ, các nhà nghiên cứu đang tiếp tục tìm hiểu và nghiên cứu, hiện chưa có nghiên cứu nào khẳng định được nguồn gốc ra đời cũng như nơi phát tích của họ Đồng ở Việt Nam!
Cũng theo TS. Đồng Xuân Thành, có 2 nơi trên đất nước Việt Nam có chứng cứ xác định người họ Đồng đã định cư ở đó từ thời nhà Trần, đó là vùng Tư Nông thuộc đất Thái Nguyên và vùng Nam Sách – Chí Linh thuộc đất Hải Dương ngày nay.
Từ các nghiên cứu sử sách và các thư tịch cổ. Người họ Đồng hoàn toàn tự hào về truyền thống của tổ tiên, những nhân vật xuất sắc trong lịch sử dân tộc và họ Đồng Việt Nam. Trong lịch sử dân tộc đã có nhiều nhân vật họ Đồng tiêu biểu được lưu danh trong sử sách, văn bia và gia phả tại các chi họ như: Thiền sư Pháp Loa Đồng Kiên Cương (1284-1330), quê thôn Cửu La, xã Phù Vệ, huyện Chí Linh, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang (nay thuộc phường Ái Quốc, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương). Ông là một Thiền sư Việt Nam thuộc dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử. Sư là môn đệ của Vua Trần Nhân Tông và là Tổ sư thứ hai sau đức vua Trần Nhân Tông. Đây là nhân vật đầu tiên của họ Đồng Việt Nam được nhắc đến trong lịch sử; Tiến sĩ Đồng Thức là người xã Phù Vệ, huyện Chí Linh, (nay thuộc phường Ái Quốc, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương), đỗ Thái học sinh năm Quang Thái năm thứ 6 (1393) đời vua Trần Thuận, làm quan tới chức Thị lang. Khi nhà Trần mất ngôi, nhà Hồ thấy ông có tài đã trọng dụng và phong chức Ngự sử Trung tán. Tuy tài giỏi nhưng Đồng Thức lại là người ngay thẳng, liêm khiết hay nói lời trung nghĩa, vì thế nhà vua đổi họ thành họ Ngụy vì tính cương trực giống như Ngụy Trưng (Trung Quốc). Ông mất năm 1407, khi ông thẳng thắn khuyên cha con Hồ Quý Ly tự thiêu, không nên để giặc Minh bắt sống – trong tình thế cha con Hồ Quý Ly bị quân Minh đuổi bắt đến tận cửa biển tỉnh Thanh Hóa. Đồng Thức cũng là người họ Đồng đỗ Tiến sỹ sớm nhất ở Việt Nam còn lưu danh trong sử sách; Tướng Đồng Mặc, quê ở Thanh Hóa, là người hào kiệt, vì không chịu được sự áp bức của nhà Minh, cụ đã đứng lên cùng nhân dân khởi nghĩa đánh giặc, giúp vua Trùng Quang đuổi giặc Minh xâm lược, lập được công lớn, vua Hưng Khánh đã ban thưởng cho chức Phủ quản ở Thanh Hóa; Làng Tiến sỹ/Gia đình Tiến sỹ nho học họ Đồng ở làng Triền Dương, tổng Cổ Châu (sau đổi là xã Nhân Huệ, huyện Chí Linh), nay thuộc phường Cổ Thành, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Tại đây, từ thế kỉ XVI-XVIII đã có 6 tiến sĩ nho học được đề tên trong văn miếu Quốc Tử Giám, đó là: Tiến sỹ Đồng Văn Giáo (1528-?), Tiến sỹ Đồng Hãng (1530-?), Tiến sỹ Đồng Đắc (1535-?), Tiến sỹ Đồng Hưng Tạo, Tiến sỹ Đồng Tồn Trạch (1617-1692), Tiến sỹ Đồng Bỉnh Do (1647); Tiến sỹ Đồng Nhân Phái (1581-?), người Thiết Úng, huyện Đông Ngàn (nay là xã Vân Hà, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội), cụ đỗ Hoàng Giáp năm Mậu Thìn đời vua Lê Thần Tông (1628), làm quan tới chức Thượng thư; Tiến sỹ Đồng Công Viện (1680-?), người làng Thuần Hậu (sau được đổi tên là Nhân Hậu), xã Hải Lãng, huyện Đại An, trấn Sơn Nam Hạ thời Hậu Lê, nay thuộc xã Nghĩa Thái, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định. Ngài thi đỗ Đệ tam Giáp đồng Tiến sĩ xuất thân vào năm Nhâm Thìn (1712), là một trong số 17 người đỗ Tiến sĩ trong khoa thi quốc gia có hơn hai ngàn người dự thi. Khoảng gần một năm sau khi thi đỗ Tiến sĩ, ngài được triều đình phân bổ chức quan Giám sát Ngự sử, nhưng khi về quê hương làm lễ “vinh quy bái tổ” theo phong tục đương thời vào ngày 22 tháng giêng năm Quý Tỵ (1713) thì bị chức dịch trong làng kỳ thị (vì xuất thân trong gia đình là hạng nghèo khó) không cho ai ra đón. Vì không chịu được sự xỉ nhục đó mà ngài đã quẫn trí quăng bút nghiên xuống sông và cả người lẫn ngựa phóng xuống sông đầu làng tự vẫn. Sau khi chết, ngài được dân làng vớt lên chôn cất rồi xây miếu thờ tại vị trí ngài trẫm mình, về sau còn được triều đình phong sắc “Trung đẳng thần“; Tiến sỹ Đồng Hưu (1687- ?), người xã Liên Hiệp, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình đỗ Tiến sỹ năm Giáp Thân đời Lê Dụ Tông (1724), từng đi sứ sang Trung Quốc, cụ làm quan tới chức Tự Khanh; Tiến sỹ Đồng Doãn Giai, người xã Hùng Sơn, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, đỗ Tiến sỹ năm Bính Thìn đời vua Lê Ý Tông (1736), làm quan Tổng đốc tỉnh Lạng Sơn; Tướng quân Đồng Như Hồng, quê Quảng Xương, Thanh Hóa. Cụ đỗ tiến sỹ được triều đình phong đến chức quận công, kiêm chức Đại tướng quân thời Tiền Lê; Danh tướng Đồng Văn Năng, quê ở Thôn Thanh Cao, xã Thạch Khê, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Tương truyền cụ Đồng Văn Năng là một võ quan có tài thao lược, từng lập nhiều công lớn trong công cuộc chấn hưng Lê triều (1797-1864) nên được phong: “Tán Trị công thần” tức đã làm được những việc quan trọng giúp nhà Vua; Quan Tứ trụ thời Mạc Triều: Đồng Tiến Triều, là cụ tổ họ Đồng xã Đại Hợp – Đoàn Xá, Tú Sơn, Tân Phong, huyện Kiến Thụy và các xã An Thái, An Tiến, huyện An Lão, Hải Phòng. Cụ làm quan Tứ trụ triều Mạc vào thế kỷ thứ XVI (1527-1592); Quan Thương biện doanh điền – Đồng Như Kiên, cụ thi đỗ năm Tự Đức 17 (1864). Cụ từng làm quan Huấn đạo tỉnh Thừa Thiên, giữ chức Tri phủ Ninh Giang, quê xã Tri Chỉ, tổng Vạn Xuân, huyện Thụy Anh, phủ Kiến Xương, nay là xã Thụy Trường, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình; Cụ Đồng Sỹ Vịnh (1833), ở Huế, cụ đỗ đạt thời vua Tự Đức 14 (1861) và từng giữ các chức vụ quan trọng như: Ngự tiền văn phòng, Tham tri bộ lễ, Chánh chủ khảo khoa thi hương toàn miền Bắc (văn), Kinh kỳ hiệp lý (võ), Giám đốc thông bửu (ngân hàng),…
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, những người con họ Đồng vẫn dựa vào nhau, đùm bọc nhau, vượt qua mọi khó khăn, để trụ vững và trường tồn trên quê hương mình. Cùng với cả dân tộc, họ Đồng đã đóng góp một phần công sức, xương máu trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Biết bao tấm gương sáng về lòng dũng cảm và sự hy sinh quên mình vì dân, vì nước của những người con họ Đồng như: Nhà cách mạng tiền bối Đồng Sỹ Bình sinh năm 1904, quê ở xã Phú Mậu, Phú Vang, Thừa Thiên Huế. Ông gia nhập Đảng Tân Việt (tiền thân của Đông Dương cộng sản Liên đoàn) bị Pháp kết án 9 năm tù và đã hi sinh khi 28 tuổi. Anh hùng, liệt sỹ Đồng Quốc Bình sinh năm 1944, người thôn Đại Lộc, xã Đại Hợp, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng, một tấm gương chiến đấu anh dũng trong trận Mỹ tấn công xuống Bãi Cháy ngày 05/8/1964. HĐND thành phố Hải Phòng đã lấy tên ông để đặt tên cho một phường thuộc quận Ngô Quyền, TP. Hải Phòng và còn hàng ngàn các anh hùng liệt sỹ họ Đồng khác nữa…
Giờ đây họ Đồng Việt Nam vẫn đang phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc và gắng làm hết sức mình trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong tình hình mới. Những đóng góp của con cháu họ Đồng Việt Nam có nhiều nhưng chỉ nêu ra một số ít tên tuổi tiêu biểu, đó là: Trung tướng Đồng Văn Cống, quê ở xã Tân Hào, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre. Phó Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam. Sau 1975 là Phó Tư lệnh Quân khu 7. Phó Tổng thanh tra quân đội. Ông là đại biểu Quốc hội khóa VI. Giáo sư, Tiến sỹ, NGƯT, Trung tướng, Đồng Minh Tại, quê Nghĩa Hoà, Lạng Giang, Bắc Giang, Nguyên Giám đốc Học viện Hậu Cần – Bộ Quốc phòng; Giáo sư, Tiến sỹ, Thiếu tướng Đồng Khắc Hưng, quê ở Thanh Hóa. Phó Giám đốc Học viện Quân Y- Bộ Quốc Phòng… ; Giáo sư, Tiến sỹ khoa học Đồng Sĩ Hiền, quê ở huyện Phú Vang, Thừa Thiên Huế, nguyên Tổng thanh tra Bộ Canh Nông – con chim đầu đàn về lĩnh vực nghiên cứu nông nghiệp, lâm nghiệp. Dòng họ có nữ họ Đồng đầu tiên được phong Giáo sư vào đầu năm 2015 đó là GS.TS. Đồng Thị Anh Đào, Giảng viên Trường ĐH Bách khoa TPHCM; Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đồng Văn Hệ, quê Kim Thành, Hải Dương, hiện là Giám đốc Trung tâm phẫu thuật thần kinh Châu Á, Bệnh viện Việt – Đức; Ông Đồng Văn Lâm, quê ở Châu Thành, Trà Vinh hiện là Chủ tịch UBND tỉnh Trà Vinh…/.
Biên tập: Đồng Văn Năng, Phó ban- TT BCH họ Đồng HP và PC
