VAI TRÒ CỦA DƯƠNG TAM KHA THỂ HIỆN Ở YẾU TỐ TÂM LINH THÔNG QUA CÁC ĐẠO SẮC PHONG
Tác giả: Tiến sĩ Phạm Thị Út
Trong đời sống văn hoá tâm linh Việt Nam, việc thần thánh hoá các nhân vật lịch sử mang tính cách đặc thù, vượt qua những đánh giá chính trị điều này chính là một biểu hiện đặc sắc của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Trong dòng chảy đó Dương Tam Kha là một trường hợp đặc biệt, ông đã trở thành một vị thần linh được phụng thờ rộng rãi, được triều đình phong kiến công nhận bằng hệ thống sắc phong kéo dài suốt ba thế kỉ. Thông qua đó có thể thấy niềm tin dân gian và cách người dân nhìn nhận về công lao, đạo đức và khả năng linh ứng của nhân vật Dương Tam Kha.
Các tài liệu hiện có đã cho thấy sự tồn tại của 30 đạo sắc phong về Dương Tam Kha vẫn còn lưu giữ trên ba vùng đất nơi Dương Tam Kha đã từng sống, từng đóng góp cho người dân bản địa trong việc khai khẩn dựng làng, làm thần bảo trợ cho các vùng cư trú mới đó là vùng Chương Dương (Hà Nội), Cổ Lễ (Nam Định), Thiệu Dương (Thanh Hoá). Tại đây, ông không chỉ là một vị anh hùng khai cơ mà còn là một vị thần hộ quốc, hộ dân, có năng lực linh ứng rõ rệt trong tâm thức dân gian.
Tất cả các đạo sắc song từ năm 1632 đến năm 1924 (tức từ triều đại nhà Lê đến triều đại nhà Nguyễn), bắt đầu từ vua Lê Thần Tông (1619 – 1643) và cuối cùng là năm 1924 dưới thời vua Khải Định. Bên cạnh việc công nhận, đánh giá công lao của Dương Tam Kha đối với đất nước trong cuộc chiến chống quân Nam Hán năm 938 dưới sự lãnh đạo của Ngô Quyền đã mở ra thời kì độc lập tự chủ cho đất nước sau hơn một nghìn năm bị phương Bắc cai trị còn có một khía cạnh thuộc về tín ngưỡng dân gian vô cùng quan trọng đó chính là yếu tố tâm linh – Dương Tam Kha được cả triều đình lẫn dân chúng đều xem ông như một vị thần bảo hộ cho đất nước, cho triều đình, giúp đỡ dân chúng có một cuộc sống ấm no, yên bình.
Nhiều nhà nghiên cứu về văn hoá ở Việt Nam như GS Vũ Minh Giang, TS Trần Ngọc Thêm….đã chỉ ra rằng việc thờ nhân vật có thật trong lịch sử – “nhân thần” là một dạng của tín ngưỡng dân gian Việt. Việc thần thánh hoá Dương Tam Kha thông qua các đạo sắc phong là một minh chứng rõ ràng cho khả năng tiếp nhận mà dân gian thể hiện sự tri ân đối với những con người có thật và cầu mong sự bảo trợ về mặt tâm linh.
Thông qua các đạo sắc phong còn lưu lại đã cho thấy những yếu tố mang tính chất tâm linh được thấy khá rõ ràng trong việc thờ cúng Dương Tam Kha. Trong đó có hai đạo sắc phong dưới thời vua Lê Chiêu Thống (1787) và vua Nguyễn Quang Toản (1793) đều phong cho ông với danh xưng “Tối linh đại vương” điều này có nghĩa đã xem ông như một vị thần linh ứng cao nhất, có công lớn trong việc phù trợ quốc qua, dẹp loạn, bảo ban dân chúng, phù giúp hoàng tộc: [“BỘT HẢI HOÀNG ĐẾ THIỆN TIÊN HIỂN HOÁ PHỔ THÔNG PHU ỨNG CHIÊU CẢM DỰC VẬN TẾ THẾ HỰU DÂN SÙNG HI DIỄN PHÚC QUẢNG TƯỜNG HÙNG LƯỢC SÙNG ĐỨC PHONG CÔNG HÀNH HƯU PHÙ TỘ AN DÂN DIỄN PHÚC TÍCH KHÁNH CHIÊU HỰU TRIỆU MƯU KHUÔNG THIS AN NHÂN TÁN TRỊ CHƯƠNG MĨ HIỂN LINH TỔNG LỘC THUẦN HỖ KHANG PHẤT UY ĐỨC MINH TRÍ THÀNH CÔNG TRỢ THẮNG PHỤ QUỐC DÂN HOẰNG LIỆT PHU CÁCH THẦN ỨNG HIỂN KHÁNH TƯƠNG THỜI BẢO LINH THUỲ HƯU TÍCH HỖ TRIỆU HOÀ XIỂN THÁI ANH LINH HOÀNH ĐỘ HIỂN ỨNG HIỂN NHÂN CHIÊU NGHĨA SÙNG HƯU KHOAN NHÂN BỐ ĐỨC DƯƠNG VŨ TỐI LINH ĐẠI VƯƠNG”. Vậy ban sắc! Ngày 22 tháng 3 năm Chiêu Thông nguyên niên (1787)]
Danh hiệu “Tối linh đại vương” là một trong những mỹ tự cao quý nhất, được triều đình phong kiến ban cho rất ít nhân vật, chủ yếu là những người có công lao to lớn, được dân chúng tôn thờ rộng rãi và có sự linh ứng rõ rệt. Theo tác giả, có khá nhiều nhân thần được sắc phong “Tối linh” như Lý Thường Kiệt, Phùng Hưng, Bà chúa Thượng ngàn.. nhưng được sắc phong “Tối linh đại vương” thì trong lịch sử chỉ có 7 nhân vật, đó là: Đức Thánh Cả (Kinh Dương Vương), Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, Thần Cao Sơn, Trần Hưng Đạo và Dương Tam Kha. Qua phân tích trên để thấy rằng, Dương Tam Kha có một vai trò to lớn và một vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh Việt.
Nghiên cứu các đạo sắc phong về Dương Tam Kha – một điều được thể hiện rất rõ đó là môtip thần linh quen thuộc được lặp đi lặp lại nhiều lần thể hiện thông qua các cụm từ chỉ tính công năng của thần linh như “dẹp nạn trừ tai”, “bảo vệ người kế vị”, “giúp dân đen”, “phù sinh Thái tử”, “kéo dài vận nước”, “mưa thuận gió hoà”…Các cụm từ này không phải là ẩn dụ mang tính chính trị mà phản ánh chức năng thần linh, niềm tin rằng Dương Tam Kha có khả năng can thiệp siêu nhiên vào hiện tại, giúp triều đình, dân làng, thậm chí sinh con nối dõi. Trong đạo sắc phong năm Dương Đức thứ ba đã viết: “Mặt trời, mặt trăng và tinh tú hun đúc tinh anh, bốn ngòi nước tích trữ tinh tuý, cầu là hiển ứng, khấn ắt linh thông, ân trạch thấm nhuần, dẹp nạn trừ tai, uy linh sáng rõ, ngầm giúp cơ nghiệp quốc gia mãi mãi vững bền, chuyện khói hương đã được điển chương phụng thờ xác nhận. Vì thần có công phù giúp cơ đồ hoàng gia, giữ yên nghiệp Chúa, khiến quốc gia yên ổn, xã tắc vững bền….Vậy ban sắc, ngày 29 tháng 7 năm Dương Đức thứ 3 (1674)” [Bản dịch].
Tín ngưỡng phụng thờ của người Việt có chứa đựng niềm tin vào việc “cầu” cho những mong muốn của người trần gian đối với thánh thần. Việc các nhà vua của ba triều đại nhà Lê – Tây Sơn – Nguyễn ban sắc phong cho Dương Tam Kha hầu hết trong nội dung sắc phong đều ghi nhận tính “linh ứng” mà Thần đã đem lại, đáp ứng những sự mong mỏi, nguyện cầu không những của triều đình mà còn là những mong mỏi của đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội lúc đó. Đất nước bị chia cắt, xã hội loạn lạc, người dân tìm đến tâm linh, đến thần thánh như một chỗ dựa về mặt tinh thần để được che chở, được bảo vệ, được ban cho một cuộc sống bình an. Bên cạnh đó, việc ban sắc phong cho Dương Tam Kha cũng là một cách mà triều đình phong kiến khi xưa xem thần như là tinh tuý của tinh thần đoàn kết toàn dân, được đông đảo nhân dân phụng thờ để người dân địa phương và cả nước vượt qua những vận hội lớn của đất nước, có thể là vận hội thuận lợi cũng có thể là vận hội mang tính nguy nan.
Công lao của Dương Tam Kha trong yếu tố tâm linh được ghi nhận trong các sắc phong được cụ thể bằng những lời ca tụng mang tính chất hiển linh như “Cảm là linh ứng”, “cầu ắt nghiệm ngay”, “che chở một phương”, “uy linh sáng rõ”, đây là những môtip khẳng định sự hiện diện của thần linh trong thực tế đời sống của người dân. Dương Tam Kha được xem như vị thần “tại chỗ” bảo vệ địa phương, nhưng cũng là thần liên kết với chính thể “giúp hoàng gia, kéo dài cơ nghiệp vương triều”. Trong bản sắc phong năm Cảnh Trị thứ 8 (1670) vua Huyền Tông mục Hoàng đế đã ban sắc phong với nội dung: “Mặt trời, mặt trăng và tinh tú hun đúc tinh anh, bốn ngòi nước tích trữ tinh tuý, cầu là hiển ứng, khấn ắt linh thông, ân trạch thấm nhuần, dẹp loạn trừ tai, uy linh sáng rõ, ngầm giúp cơ nghiệp quốc gia mãi mãi vững bền, chuyện khói hương đã được điển chương phụng thờ xác nhận. Vì thần có công ngầm giúp hoàng gia, bảo vệ nghiệp Chúa, ngầm giúp binh uy đánh tan quân Mạc, thu phục lãnh thổ, một trận giành thắng lợi vẻ vang, linh ứng đã rõ…”. Như vậy có thể thấy, tâm linh dân gian đã nhìn nhận Dương Tam kha như một thần linh hoá thật sự “hoạt động” trong đời sống thường nhật.
Với số sắc phong trải suốt ba triều đại (Lê – Tây Sơ – Nguyễn), ông trở thành một nhân thần được thần hoá bền vững, có sức sống tín ngưỡng lâu dài. Vai trò của ông không chỉ là ký ức của một thời mở nước, mà còn là hiện thân của khát vọng cộng đồng: cầu cho quốc thái dân an, cầu mùa màng và sự bảo bộ từ Linh giới.
PTU
