Ngày 10/7/2025, đại diện Hội đồng các dòng họ Việt Nam TP Hải Phòng tham dự lễ hội họ Đặng ở Văn Hòa, Kiến Thụy, Hải Phòng. Văn Hoà là một làng cổ hình thành muộn nhất vào thời Lê Sơ, thế kỷ XV. Đầu triều Nguyễn, Văn Hoà là xã đứng đầu tổng Văn Hoà, huyện Nghi Dương, phủ Kiến Thuỵ. Trải qua nhiều lần thay đổi địa danh, địa giới hành chính, hiện nay Văn Hoà là thôn của xã Kiến Thuỵ, thành phố Hải Phòng. Thôn Văn Hoà có chùa Phổ Chiếu di tích xếp hạng quốc gia năm 1996, đình Văn Hoà xếp hạng di tích cấp thành phố 2013. Đặc biệt thôn Văn Hoà có từ đường họ Đặng xếp hạng di tích thành phố Hải Phòng năm 2010.
Từ đường họ Đặng, Văn Hoà thờ ngôi vị cao nhất là Ngài khởi tổ Đặng Công, tự Phúc An. Theo gia phả, phú ý của họ Đặng, Văn Hoà, Ngài khởi tổ có nguyên quán làng Thiên Lộc, huyện Nghi Dương, phủ Kinh Môn xưa, sau di chuyển về Văn Hoà cùng huyện Nghi Dương. Trải thời gian họ Đặng kế nối phát triển đến nay 15 đời. Đạo sắc phong niên hiệu vua Khải Định thứ 9 (1924), được dịch: “Sắc cho xã Văn Hoà, phủ Kiến Thuỵ, tỉnh Kiến An phụng thờ Ngài Thịnh Mỹ Hầu, Đặng Công, tự Phúc An tôn thần. Ngài đã có công giúp nước, bảo vệ, che chở cho dân, điều đó đã linh ứng, sáng tỏ từ xa xưa. Nay Trẫm trị vì đất nước, tuổi tròn 40 là dịp đại lễ quốc gia, Trẫm ban chiếu báu tri ân, nâng phẩm trật, ban phong cho thần là: Đoan túc, Dực bảo, Trung hưng tôn thần. Chuẩn cho địa phương phụng thờ thần. Thần hãy bảo vệ, che chở dân giúp Trẫm. Hãy tuân sắc”. Qua các tư liệu lịch sử địa phương và truyền ngôn trong họ Đặng, Ngài khởi tổ Đặng Phúc An ở vào thời Hậu Lê, khoảng cuối thế kỷ XVII. Với sắc phong vua ban trên có thể sinh thời Ngài Đặng Phúc An là vị quan lớn trong triều và được phong tước Hầu. Tước Hầu là tước đứng thứ hai trong năm tước (Công, Hầu, Bá, Tử, Nam) của vua ban cho quan chức có nhiều công lao với triều đình và vua. Trong dân gian xưa có câu: “Triều đình trọng tước, hương đẳng trọng xỉ”, nghĩa là triều đình lấy tước phẩm để phân biệt ngôi vị, thứ bậc trên dưới, còn hương, xã người dân coi trọng, tôn kính bậc cao niên. Cũng theo sắc phong sinh thời Ngài khởi tổ có công với dân với nước, sau khi hiển hoá Ngài trở thành Phúc thần linh thiêng phù giúp cho xã tắc, nhân dân, nên vua ban sắc phong cho dân trong xã phụng thờ Ngài cùng sự trường tồn của đất nước. Hiện nay tại Văn Hoà còn phần mộ của Ngài khởi tổ Đặng Phúc An. Như vậy đến nay họ Đặng, Văn Hoà vẫn gìn giữ được gia phả, từ đường, mộ phần khởi tổ, đây là ba yếu tố quan trọng nhất của một dòng họ. Vì ba yếu tố trên đảm bảo cho việc kết nối liền mạch, thông suốt kể cả dương và âm từ khởi tổ, tiên tổ đến hậu duệ về sau.
Kế nối truyền thống sự nghiệp tốt đẹp của khởi tổ, sau này họ Đặng, Văn Hoà có những người lưu danh thơm, như cụ Đặng Đình Tởn, người dân tôn vinh gọi là Lãnh Tởn, cụ đã lãnh đạo người dân trong vùng đứng lên hưởng ứng chiếu Cần Vương chống Pháp của vua Hàm Nghi (1885). Đặc biệt từ khi có Đảng và Bác Hồ lãnh đạo nhiều người họ Đặng, Văn Hoà tham gia cách mạng, kháng chiến cứu quốc. Tổng kết trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước chống kẻ thù xâm lược, họ Đặng, Văn Hoà: có 3 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng; 5 vị được nhà nước tặng danh hiệu Cán bộ Lão thành cách mạng, Cán bộ Tiền khởi nghĩa; 24 liệt sĩ và nhiều thương, bệnh binh. Những thành tích tiêu biểu nêu trên của tiền nhân, đang là những tấm gương chiếu sáng, niềm vinh dự, tự hào để con cháu hậu duệ họ Đặng, Văn Hoà tiếp bước noi theo. Ngày nay con cháu họ Đặng, Văn Hoà đã phát huy tốt truyền thống của dòng họ, nhiều người phấn đấu trở thành những trí thức, nhà khoa học, những cán bộ cao cấp trong các cơ quan của Đảng, nhà nước và lực lượng vũ trang.
Từ đường họ Đặng, Văn Hoà là công trình kiến trúc truyền thống làm bằng vật liệu thiên nhiên: gỗ, gạch, ngói…Từ đường nhìn về hướng Đông Nam, hướng về biển Đông, mát về mùa hè, nhưng ấm về mùa đông. Từ đường có mặt bằng kiến trúc chữ nhị, gồm toà tiền đường và toà hậu đường. Toà tiền đường năm gian, xây theo thức đầu hồi bít đốc, đấu trụ, hồi văn. Tường hồi xây đá đến bằng khẩu, tường không trát chỉ bít mạch. Mái toà tiền đường lợp ngói mũi truyền thống. Trên đỉnh giữa bờ nóc đắp cuốn thư được trang trí hoa văn khá đẹp. Trong cuốn thư đắp nổi chữ “Đặng tộc đường”. Bờ chảy đắp trang trí ba đấu trụ từ đỉnh đầu nóc mái theo bờ sối xuống chân mái. Toà tiền đường bố trí ba gian cửa chính phía trước. Cửa bằng gỗ tốt đóng theo thức cổ cửa thùng khung khách, mỗi gian bốn cánh. Bộ khung chịu lực toà tiền đường bằng gỗ tứ thiết cấu trúc gồm bốn bộ vì. Các bộ vì kết cấu tương tự nhau, kiểu xà đinh, ba hàng chân cột. Cách cấu tạo này tạo sự thông thoáng rộng rãi cho tiền đường. Các bộ vì cấu tạo kiểu thức tương tự nhau, vì nóc chồng rường giá chiêng, vì nách kẻ ngồi. Trên các thân rường, đầu xà nách chạm nổi, chạm chìm đề tài lá guột. Phần điêu khắc kiến trúc toà tiền đường, thể hiện tập trung trên các bẩy hiên, bẩy hậu. Trên bẩy chạm bong kênh, đề tài diệp hoá tứ linh và hoa văn chữ triện. Phần ván lá dong trên các bẩy, chạm chìm đề tài lá thiêng. Trên dạ câu đầu bộ vì gian trung tâm khắc dòng chữ Nho, nội dung cất nóc tiền đường, ngày tốt, tháng tốt, niên hiệu Tự Đức thứ 8 (1855). Từ toà tiền đường qua khoảng sân nhỏ, dân gian gọi đây là Thiên quang (Thiên tỉnh), tức là giếng trời. Nơi đón nhận ánh sáng, năng lượng sinh khí từ trên cao vũ trụ xuống cho từ đường. Đồng thời cũng là nơi con cháu trước khi vào nơi ngự toạ của tiên tổ đứng nhìn lên trời xanh mà nhớ đến bổn phận, trách nhiệm phụng thờ tiền nhân. Nhà hậu đường làm song song phía sau toà tiền đường. Toà hậu đường có kích thước chiều sâu, chiều cao nhỏ hơn toà tiền đường. Nhà hậu đường gồm ba gian, xây kiểu đầu hồi bít đốc, trụ đấu, hồi văn. Phần tường xây bên ngoài tường hồi không trát chỉ bắt mạch, lộ rõ những hàng gạch đất nung loại kích thước dài, mỏng của thời Nguyễn, thế kỷ XIX.
Khung chịu lực toà hậu đường làm bằng gỗ tứ thiết, gồm bốn bộ vì, vì cấu tạo bốn hàng chân cột. Kết cấu, điêu khắc các bộ vì hậu đường tương tự bộ vì toà tiền đường, trên đầu xà, đầu rường…chạm nổi kết hợp chạm bong kênh đề tài lá lật. Đấu kê rường chạm nổi hình hoa sen cách điệu. Riêng hai bộ vì hồi, vì nách cấu trúc kiểu cốn mê. Trên cốn chạm nổi hoa văn chữ triện lá giắt. Trên bẩy hiên hậu đường được nghệ nhân thể hiện kỳ công, tinh xảo, chau chuốt. Tại bẩy thể hiện các thức chạm nổi kết hợp với chạm bong kênh, chạm thông phong với các đề tài: tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), diệp hoá long, lân, vân tản, hoa lá thiêng. Trên các ván lá dong, chạm chìm lá thiêng. Phần chạm khắc trang trí trên cấu kiện kiến trúc phía trước toà hậu đường đã tạo vẻ đẹp ấn tượng, trầm kín, sâu lắng cho nơi trung tâm, thâm nghiêm nhất của từ đường. Trên câu đầu bộ vì gian trung tâm hậu đường khắc dòng chữ Nho: “Khải Định tam niên, thụ trụ thượng lương”, tức là dựng cột, cất nóc hậu đường năm 1918. Như vậy năm 1918, năm toà hậu đường trùng tu, tôn tạo. Nhà hậu đường có ba gian cửa chính, ngưỡng cửa cao tới 50 cm, cách cấu tạo này làm cho người vào hậu đường nơi thiêng liêng phải từ tốn, thận trọng và cung kính. Gian cửa giữa, kiểu cửa thùng khung khách, thượng song hạ bản. Hai gian bên, cửa phản, chân quay. Cũng như toà tiền đường, mái toà hậu cung lợp ngói mũi, đỉnh giữa bờ nóc mái đắp trang trí mặt nguyệt. Hai đầu bờ nóc đắp kìm ngậm bờ nóc, đuôi kìm uốn tròn, biểu tượng mây tụ, ước vọng mưa thuận, gió hoà của cư dân nông nghiệp.
Từ đường họ Đặng, Văn Hoà bảo tồn, gìn giữ được khá nhiều các di vật, cổ vật, như: sắc phong, long ngai, long khám, nhang án, bài vị, cửa võng, câu đối, đại tự, cuốn thư…Phần lớn hiện vật trên được xếp vào diện cổ vật, tức là có tuổi đời trên 100 năm. Đây là các đồ thờ, đồng thời là những tác phẩm nghệ thuật, rất có giá trị trong việc nghiên cứu về lịch sử, văn hoá, mỹ thuật dân gian, Hán Nôm thời Nguyễn, cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Hằng năm tại từ đường họ Đặng, Văn Hoà, tính theo âm lịch, thường diễn ra các tiết lệ, như: ngày 12 tháng 3 âm lịch, ngày giỗ khởi tổ, ngày 16 tháng 6 ngày giỗ khởi tổ tỉ, ngày 12 tháng 12 ngày giỗ hậu họ. Nhưng ngày 12 tháng 3 và ngày 16 tháng 6 là hai sự lệ lớn nhất trong năm. Ngày 12 tháng 3, quy định phẩm lễ trong tiết lễ bắt buộc phải có cá đé để dâng cúng tổ tiên. Trong lễ, tổ chức canh tế để tế lễ tổ tiên. Nhưng năm phong đăng, hoà cốc, dòng họ tổ chức tế lễ, dâng hương hai, ba ngày. Ngoài phần lễ nghi dòng họ còn mời những gánh hát đến biểu diễn văn nghệ, như: ca trù, hát đúm, hát chèo…Ngày nay các dịp lễ lớn tại từ đường họ Đặng đã trở thành những dịp hội lễ để dòng họ tập hợp, quy tụ, gặp mặt giao lưu. Trong những dịp lễ trên, dòng họ tổ chức chúc thọ, tặng quà cho các bậc cao niên, tặng thưởng cho các cháu học sinh đạt thành tích cao trong học tập, tôn vinh, biểu dương những thành viên, gia đình trong họ đạt những thành tựu cao. Ngoài những tiết lệ lễ lớn, những ngày sóc, vọng, lễ tết cổ truyền, những sự kiện lớn của dòng họ, các gia đình trong họ cũng như con cháu đi xa, về gần đều đến kính lễ, dâng hương tại từ đường để tri ân, cầu mong tiên tổ phù hộ bình an, thịnh vượng.
Ngày 9, 10 tháng 7, tức 15, 16 tháng 6 năm Ất Tỵ, tại từ đường, họ Đặng tổ chức “Lễ đón rước, an vị thần tượng khởi tổ họ Đặng, Văn Hoà, xã Kiến Thuỵ, Hải Phòng”. Thần tượng khởi tổ, Ngài Đặng Phúc An đúc bằng đồng do ông Đặng Ngọc Oanh, Chủ tịch Hội đồng Đặng tộc Việt Nam cúng tiến. Đây là sự kiện trọng đại, niềm vinh dự, tự hào to lớn của dòng họ Đặng, Văn Hoà. Buổi lễ trên là ngày hội lớn của họ Đặng, Văn Hoà. Hội lễ sẽ trở thành một động lực mạnh mẽ để mọi thành viên trong dòng họ Đặng, Văn Hoà tiếp tục đoàn kết, phấn đấu giành những thành công mới, góp phần xây dựng quê hương, đất nước cùng vươn mình trong kỷ nguyên mới của dân tộc.
Nguyễn Thành Trung
